Thuế thu nhập cá nhân (TNCN) là một trong những sắc thuế quan trọng, được áp dụng đối với cá nhân có thu nhập thuộc diện chịu thuế theo quy định pháp luật. Tuy nhiên, không phải cứ có thu nhập là phải nộp thuế TNCN. Việc hiểu rõ thuế thu nhập cá nhân là gì và khi nào cá nhân thực tế phát sinh thuế TNCN? sẽ giúp nộp thuế và doanh nghiệp thực hiện đúng nghĩa vụ thuế theo quy định của pháp luật.

1. Thuế thu nhập cá nhân là gì?

Thuế TNCN (Personal Income Tax) là khoản tiền mà người có thu nhập phải trích nộp trong một phần tiền công, tiền lương hoặc trích nộp từ các nguồn thu nhập chịu thuế khác vào ngân sách nhà nước sau khi đã được giảm trừ.

Luật Thuế Thu nhập cá nhân số 109/2025/QH15 quy định các nhóm thu nhập chịu thuế như: thu nhập từ kinh doanh; tiền lương, tiền công; đầu tư vốn; chuyển nhượng vốn; chuyển nhượng bất động sản; bản quyền; nhượng quyền thương mại; trúng thưởng; thừa kế, quà tặng… Đáng chú ý, luật mới này đã bổ sung, điều chỉnh một số nhóm thu nhập chịu thuế như thu nhập từ chuyển nhượng tài sản số, vàng miếng, tên miền “.vn”, tín chỉ các-bon, biển số xe trúng đấu giá...

Thuế TNCN không chỉ giúp tăng nguồn thu cho ngân sách nhà nước mà còn là công cụ quan trọng để nhà nước điều tiết kinh tế vĩ mô, giúp giảm bớt chênh lệch giàu nghèo, góp phần đảm bảo an sinh xã hội.

2. Căn cứ pháp lý về thuế thu nhập cá nhân năm 2026

Từ năm 2026, chính sách thuế TNCN có nhiều thay đổi đáng chú ý về đối tượng nộp thuế TNCN và nguồn thu nhập chịu thuế.

Luật Thuế thu nhập cá nhân số 109/2025/QH15, được Quốc hội thông qua ngày 10/12/2025.

• Văn bản hợp nhất số 112/VBHN-VPQH về Luật Thuế thu nhập cá nhân.
• Nghị quyết số 110/2025/UBTVQH15 về điều chỉnh mức giảm trừ gia cảnh.
• Nghị định số 253/2026/NĐ-CP quy định chi tiết một số nội dung của Luật Thuế TNCN, trong đó có quy định về thuế đối với tiền lương, tiền công.

Lưu ý:

Luật Thuế thu nhập cá nhân số 109/2025/QH15 ban hành ngày 10/12/2025 có hiệu lực từ ngày 01/7/2026; riêng quy định về thu nhập từ kinh doanh, tiền lương, tiền công của cá nhân cư trú được áp dụng từ kỳ tính thuế năm 2026. Hiện nay, Văn bản hợp nhất số 112/VBHN-VPQH đã hợp nhất các quy định về thuế TNCN.

3. Khi nào phát sinh thuế TNCN?

Cần phân biệt giữa “có thu nhập chịu thuế” và “phát sinh số thuế TNCN phải nộp”. Cá nhân có thể có thu nhập chịu thuế tuy nhiên có thể không phải nộp thuế TNCN.

Cá nhân chỉ phát sinh thuế TNCN phải nộp khi cá nhân có thu nhập thuộc diện chịu thuế sau khi áp dụng các khoản miễn thuế, giảm trừ, ngưỡng chịu thuế và phương pháp tính thuế tương ứng mà thu nhập tính thuế còn dương và có số thuế phải nộp.

Cụ thể:

Thuế TNCN phải nộp = Thu nhập tính thuế  x Thuế suất.

Hoặc:

Thuế TNCN phải nộp = (Thu nhập chịu thuế - Các khoản giảm trừ)  x Thuế suất.

Trong đó các khoản giảm trừ bao gồm:

• Tiền đóng bảo hiểm xã hội (BHXH), bảo hiểm y tế (BHYT), bảo hiểm thất nghiệp (BHTN), quỹ hưu trí tự nguyện.
• Tiền đóng góp từ thiện, nhân đạo, khuyến học.
• Tiền giảm trừ gia cảnh.

4. Các khoản thu nhập chịu thuế năm 2026

Căn cứ theo Quy định tại Điều 3, Văn bản hợp nhất số 112/VBHN-VPQH có 11 nhóm thu nhập chịu thuế TNCN.

4.1. Thu nhập từ tiền lương, tiền công

Thu nhập chịu thuế TNCN từ tiền công tiền lương bao gồm:

• Tiền lương, tiền công và các khoản có tính chất tiền lương, tiền công;
• Tiền thù lao, các khoản lợi ích bằng tiền hoặc không bằng tiền dưới mọi hình thức;
• Các khoản trợ cấp, phụ cấp (theo quy định).

Thuế TNCN đối với thu nhập từ tiền lương, tiền công của cá nhân cư trú được xác định bằng thu nhập tính thuế nhân (x) với thuế suất tại Biểu thuế lũy tiến từng phần.

Đối với cá nhân cư trú, thuế TNCN từ tiền lương, tiền công được tính trên thu nhập tính thuế sau khi trừ các khoản được pháp luật cho phép, như các khoản bảo hiểm bắt buộc và các khoản giảm trừ.

Do đó, không phải người lao động cứ nhận lương là phát sinh thuế TNCN. Thuế chỉ phát sinh khi sau khi trừ các khoản được giảm trừ theo quy định, cá nhân còn thu nhập tính thuế.

4.2. Thu nhập từ kinh doanh

Theo quy định mới, cá nhân cư trú có hoạt động sản xuất, kinh doanh có doanh thu năm từ 1 tỷ đồng trở xuống thì không phải nộp thuế TNCN. Đối với trường hợp có doanh thu vượt mức này, thuế được xác định theo phương pháp và mức thuế suất tương ứng.

Đây là một trong những thay đổi đáng chú ý của chính sách thuế TNCN năm 2026, khi ngưỡng doanh thu không phải nộp thuế được nâng từ mức trước đây lên 500 triệu đồng/năm.

4.3. Thu nhập từ chuyển nhượng vốn

Thu nhập từ chuyển nhượng vốn bao gồm: Thu nhập từ chuyển nhượng phần vốn trong các tổ chức kinh tế, chuyển nhượng chứng khoán, chuyển nhượng vốn dưới các hình thức khác.

Khi cá nhân có thu nhập từ chuyển nhượng vốn sẽ phải đóng thuế TNCN, cụ thể: Thuế TNCN được xác định bằng thu nhập tính thuế nhân (x) với thuế suất 20% theo từng lần chuyển nhượng.

Trong đó:

• Thu nhập tính thuế từ chuyển nhượng vốn được xác định bằng giá chuyển nhượng trừ (-) đi giá mua và các khoản chi phí hợp lý liên quan đến việc tạo ra thu nhập từ chuyển nhượng vốn.
• Trường hợp không xác định giá mua và các chi phí liên quan đến việc chuyển nhượng vốn thì thuế thu nhập cá nhân được xác định bằng giá chuyển nhượng nhân (x) với thuế suất 2%.

Đặc biệt, thuế TNCN đối với thu nhập từ chuyển nhượng chứng khoán được xác định bằng giá chuyển nhượng nhân (x) với thuế suất 0,1% theo từng lần chuyển nhượng.

4.4. Thu nhập từ đầu tư vốn

Thu nhập từ đầu tư vốn bao gồm: Tiền lãi cho vay, lợi tức cổ phần, thu nhập từ đầu tư vốn dưới các hình thức khác.

Cá nhân có thu nhập từ đầu tư vốn nộp thuế TNCN theo quy định, cụ thể: Thuế TNCN phải nộp được xác định bằng thu nhập tính thuế nhân (x) với thuế suất 5%.

4.5. Thu nhập từ chuyển nhượng vốn

Thu nhập từ chuyển nhượng vốn bao gồm: Thu nhập từ chuyển nhượng phần vốn trong các tổ chức kinh tế, chuyển nhượng chứng khoán, chuyển nhượng vốn dưới các hình thức khác.

Cách xác định thuế TNCN đối với cả cá nhân cư trú và cá nhân không cư trú như sau: Thuế TNCN được xác định bằng thu nhập tính thuế nhân (x) với thuế suất 20% theo từng lần chuyển nhượng.

Trong đó:

• Thu nhập tính thuế từ chuyển nhượng vốn được xác định bằng giá chuyển nhượng trừ (-) đi giá mua và các khoản chi phí hợp lý liên quan đến việc tạo ra thu nhập từ chuyển nhượng vốn.
• Trường hợp không xác định giá mua và các chi phí liên quan đến việc chuyển nhượng vốn thì thuế TNCN được xác định bằng giá chuyển nhượng nhân (x) với thuế suất 2%.

Thuế TNCN đối với thu nhập từ chuyển nhượng chứng khoán được xác định bằng giá chuyển nhượng nhân (x) với thuế suất 0,1% theo từng lần chuyển nhượng.

4.6. Thu nhập từ chuyển nhượng bất động sản

Thu nhập thuộc diện chịu thuế TNCN từ bất động sản bảo gồm: thu nhập từ chuyển nhượng quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền với đất, thu nhập từ chuyển nhượng quyền sở hữu hoặc sử dụng nhà ở, thu nhập từ chuyển nhượng quyền thuê đất, quyền thuê mặt nước, các khoản thu nhập khác nhận được từ chuyển nhượng bất động sản dưới mọi hình thức.

Đối với cá nhân cư trú và cá nhân không cư trú: Thuế TNCN được xác định bằng giá chuyển nhượng nhân (x) với thuế suất 2%.

4.7. Thu nhập từ trúng thưởng

Thu nhập từ trúng thưởng thuộc thu nhập chịu thuế TNCN bao gồm: trúng thưởng từ quay xổ số, trong các hình thức khuyến mại; trong các hình thức đặt cược; trong các trò chơi, cuộc thi có thưởng và các hình thức trúng thưởng khác (trừ trúng thưởng trong ca-si-no).

Thuế TNCN đối với thu nhập từ trúng thưởng được xác định bằng thu nhập tính thuế nhân (x) với thuế suất 10%. Trong đó, thu nhập tính thuế từ trúng thưởng là phần giá trị giải thưởng vượt trên 20 triệu đồng mà người nộp thuế nhận được theo từng lần trúng thưởng.

4.8. Thu nhập từ thừa kế, quà tặng

Thuế TNCN đối với thu nhập từ nhận thừa kế, quà tặng của cá nhân cư trú được xác định bằng thu nhập tính tính thuế nhân (x) với thuế suất 10%.

Tuy nhiên, thu nhập tính thuế là phần giá trị tài sản vượt trên 20 triệu đồng, được nhận theo từng lần phát sinh. Do đó, không phải mọi trường hợp nhận thừa kế hoặc quà tặng đều phát sinh thuế TNCN.

4.9. Thu nhập từ tiền bản quyền

Thu nhập tính thuế TNCN từ tiền bản quyền bao gồm: thu nhập từ chuyển giao, chuyển quyền sử dụng các đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ; thu nhập từ chuyển giao công nghệ.

Thuế TNCN đối với thu nhập từ bản quyền được tính bằng thu nhập tính thuế nhân (x) với thuế suất 5%. Trong đó, thu nhập tính thuế từ tiền bản quyền là phần thu nhập vượt trên 20 triệu đồng mà người nộp thuế nhận được khi chuyển giao, chuyển quyền sử dụng các đối tượng của quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ theo từng hợp đồng.

4.10. Thu nhập từ nhượng quyền thương mại

Thuế TNCN đối với thu nhập từ nhượng quyền thương mại được tính bằng thu nhập tính thuế nhân (x) với thuế suất 5%. Trong đó, thu nhập tính thuế từ nhượng quyền thương mại là phần thu nhập vượt trên 20 triệu đồng mà người nộp thuế nhận được theo từng hợp đồng nhượng quyền thương mại.

4.11. Thu nhập cá nhân đối với thu nhập khác

Thu nhập khác thuộc thu nhập tính thuế TNCN bao gồm:

• Thu nhập từ chuyển nhượng tên miền quốc gia Việt Nam “.vn”; thu nhập từ chuyển nhượng kết quả giảm phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon;
• Thu nhập từ chuyển nhượng biển số xe trúng đấu giá theo quy định của pháp luật;
• Thu nhập từ chuyển nhượng tài sản số;
• Thu nhập từ chuyển nhượng vàng miếng.

Cách tính thuế TNCN đối với loại thu nhập này như sau:

• Đối với cá nhân cư trú: được xác định bằng thu nhập tính thuế nhân (x) với thuế suất 5%. Trong đó, thu nhập tính thuế là phần thu nhập vượt trên 20 triệu đồng mà người nộp thuế nhận được theo từng lần phát sinh.
• Thuế TNCN đối với thu nhập khác của cá nhân cư trú gồm thu nhập từ chuyển nhượng tài sản số và thu nhập từ chuyển nhượng vàng miếng được xác định bằng giá chuyển nhượng nhân (x) với thuế suất 0,1%.

5. Những trường hợp có thu nhập nhưng không phải nộp thuế TNCN

Một điểm quan trọng khi xác định nghĩa vụ thuế là cần xem xét thu nhập có thuộc diện miễn thuế hay không.

Căn cứ theo Điều 4, Luật Thuế TNCN 2025 quy định các khoản thu nhập được miễn thuế. Luật mới cũng bổ sung một số trường hợp miễn thuế đáng chú ý, chẳng hạn một số khoản thu nhập từ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, công nghiệp công nghệ số chất lượng cao, công nghệ cao, cùng một số khoản thu nhập đặc thù khác.

Đặc biệt, theo  Điều 4, Luật Thuế thu nhập cá nhân 2025  bổ sung quy định toàn bộ tiền lương làm việc ban đêm, làm thêm giờ (phù hợp với quy định về điều kiện và thời gian theo pháp luật về lao động) thuộc trường hợp được miễn thuế TNCN. Đồng thời, có quy định miễn thuế đối với tiền lương, tiền công trả cho những ngày không nghỉ phép theo quy định.

Vì vậy, khi xác định có phát sinh thuế TNCN hay không, cá nhân cần thực hiện theo trình tự: Xác định loại thu nhập → xác định thu nhập chịu thuế → loại trừ khoản được miễn thuế → áp dụng các khoản giảm trừ/ngưỡng chịu thuế → xác định thu nhập tính thuế → tính số thuế phải nộp.

Trên đây là thông tin về thuế thu nhập cá nhân là gì và khi nào phát sinh thuế TNCN phải nộp. Thuế TNCN được xác định dựa trên từng loại thu nhập và các điều kiện tính thuế tương ứng. Vì vậy, việc có thu nhập chịu thuế không đồng nghĩa với việc chắc chắn phải nộp thuế TNCN.

Cá nhân cần xác định đúng thu nhập chịu thuế, khoản miễn thuế, mức giảm trừ, ngưỡng chịu thuế và thu nhập tính thuế để xác định chính xác nghĩa vụ thuế. Cá nhân đặc biệt lưu ý cần cập nhật các quy định mới liên quan đến giảm trừ gia cảnh, biểu thuế, thu nhập từ kinh doanh để kê khai, khấu trừ và quyết toán thuế đúng quy định từ kỳ tính thuế năm 2026.

Thu Hương.